تبلیغات
دارابکلا در قله بصیرت

نسیم «شعابنیّه» (2)

نسیم «شعابنیّه» (2)
تبیین اضلاع سه گانة «مناجات شعبانیّه»   
مطلب ارسالی حجت الاسلام و المسلمین دکتر سیدحسین شفیعی دارابی 


بنام پروردگار بصیر و دوستدار اهل بصیرت.
خوانندگان ارجمند این نوشته و همة دوستان عزیز سلام علیکم.
زاد شب سالار شهیدان، حضرت امام حسین علیه السّلام را تبریک عرض می نمایم. در نوشتة کوتاه پیشن به این نکته اشاره نمودم: «در خلال توصیه های بلند حضرات معصومین (علیهم السّلام)، راهکارهای مناسبی برای بهره گیری درست و بیشتر از ماه پرفضیلت شعبان ارائه گردیده است؛ از جملة این راهکارها، قرائت مناجات معروف به «مناجات شعبانیَه»)، و انس عملی بیشتر با مفاد این متن آسمانی است»؛ سپس از علّت مواظبت امامان معصوم (علیهم السّلام) بر قرائت این مناجات بلند علوی سخن به میان آورده و اینگونه نگاشته ام: «به جرأت می توان گفت: متن عمیق و والای این مناجات، موجب گردیده است تا امامان معصوم (سلام الله علیهم اجمعین)، همواره بر قرائت آن مواظبت نمایند»؛ اکنون با استفاده از آثار پیشینیان، به بیان پنج نکتة کوتاه در پر تو این صحیفة نیایشی ملکوتی و  زیبا، بسنده می نمایم:

نکتة اوّل: سند مناجات شعبانیه 
بزرگان زیادی از محدّثان امامیّه، به نقل مناجات شعبانیّه پرداخته اند؛ از جمله: ابن طاووس در «اقبال الأعمال»، ص ۱۹۷؛ مجلسی در «بحارالأنوار»، ج ۹۱، ص ۹۷ و «زادالمعاد»، ص ۴۷؛ شیخ عبداللَّه سماهیجی (م 1135 ق) در «الصحیفه العلویه»، ص ۸۵ و شیخ عباس قمی در «مفاتیح الجنان»، ص۲۸۳. همة این بزرگواران، این مناجات را به صورت مرسل (= بدون ذکر سلسه سند) از طریق «ابن خالویه» از امیرالمومنین (علیه السّلام) نقل نموده اند؛ نکته شایان ذکر اینکه: بی هیچ تردیدی، برخورداری این مناجات از محتوائی بسیار ژرف، عمیق، مشروع و معقول، و درج آن توسّط کارشناسان مورد اعتماد در متون معتبر یاد شده، موجب جبران ضعف برآمدة از «ارسال» سندی آن می نماید؛ و ضریب اطمینان به درستی آن افزایش پیدا می نماید.

نکتة دوّم: شخصیت راوی
راوی این مناجات شخصی به نام قاضی علی بن محمد بن یوسف بن مهجور فارسی، مُکَنّی به «ابن خالویه» است. گرچه غالبا شخصی به نام «حسین بن خالویه» (متوفّای 370ق) را به عنوان راوی آن معرفی کرده‌اند ولی این گفته، صحیح نیست (نک: ویکی شیعه/ دانشنامة مجازی مکتب اهلبیت علیهم السّلام). علی بن مهجور فارسی، معروف به ابن خالویه، از مشایخ نجاشی و جزء «عُدّه» و مشایخ وی بوده است.[سید محمدعلی الموحد الابطحی اصفهانی، تهذیب المقال، ج ۱، ص ۳۶]؛ نجاشی نیز در ترجمه «علی بن خالویه» می‌نویسد: «او از سران شیعیان و فردی مورد اطمینان است. سه کتاب «اعمال رجب»، «اعمال شعبان» و «اعمال رمضان» از اوست».[ رجال نجاشی، ج ۲، ص ۱۰۰]؛ مرحوم شیخ آقابزرگ تهرانی نیز ذیل ترجمه «علی بن محمد بن یوسف بن خالویه» می نویسد: «ظاهرا مناجات شعبان که در کتاب عمل رمضان ذکر شده از ایشان است نه از (حسین) ابن خالویه نحوی مولف کتاب «الألفات». نسبت این مناجات به حسین بن خالویه نخست از ناحیه ابن النجار صورت گرفته و به دنبال آن سید بن طاووس در اقبال مناجات را از حسین بن خالویه نقل می کند; من به این نکته در حاشیه نسخه اقبال خود اشاره کرده ام» (شیخ آقا بزرگ تهرانی، نوابغ الرواه، ص 208)

نکتة سوّم: اضلاع سه گانة «مناجات شعبانیّه»
پس ازکسب دانش مؤثّر در فهم متون حدیثی و با انجام تأمّلی مناسب در مجموعة فرازهای «مناجات شعبانیّه» به وضوح می یابیم که این متن بلند بر جای ماندة از امیر مؤمنان (سلام الله علیه)، در بردارندة علوم و معارفی فراوان، و دارای ابعاد و اضلاع معرفتی متنوّعی می باشد؛ در فرازی از نوشتة عارف وارسته مرحوم میرزا جواد ملکی، در مورد مفاد بلند این مناجات، میخوانیم: «و مناجاته الشعبانیه معروفه... و فیه علوم جمه فی کیفیه معامله العبید مع الله جل جلاله و بیان وجوه الادب فی طریق معرفه حق السؤال، الدعاء و الاستغفار من الله جل جلاله و... »(ملکی تبریزی، المراقبات ، ص 130) : «مناجات شعبانیه حاوی علوم فراوانی در چگونگی معامله بنده با خدای عزوجل، ادب دعا و استغفار است».
در یک دسته بندی کلّی می توان گفت: مجموعة معارف نهفتة در دل این مناجات گران سنگ، در سه ضلع خلاصه می شود: 1- ضلع مبدأ شناسی و بازگوئی اوصاف والای الهی؛ 2-  ضلع انسان شناسی و اعتراف به: فقر، عجز و ناتوانی بشر؛ 3- ضلع ناظر به کیفیّت برقراری ارتباط با خدای متعال؛ و ارائه راه کارهائی مناسب برای قرار گرفتن در حلقة  «سالکان الی الله»؛

نکتة چهارم: معرّفی پاره ای از نگاشته ها در شرح «مناجات شعبانیّه»
  • از دیر باز، بزرگان و بعضی از کارشناسان شیعی، به نگاشتن شرحی در جهت تبیین تمام و یا بعضی از فرازهای «مناجات شعبانیّه» پرداخته اند؛ به نظر چنین میآید که قدیمی ترین اثر برجای مانده در این راستا، شرح کوتاهی است از سید محمّد کاظم رشتی از علمای اواسط قرن سیزدهم و از  شاگردان معروف شیخ احمد احسایی که پس از وی به جای او نشست و در تمامی امورات دینیه مرجع و پیشوای فرقة «شیخیه» گردید ( ریحانه الادب، ج 2 ، ص 308)؛ مرحوم شیخ آقابزرگ تهرانی در «الذّریعه» از شرح کوتاه وی بر فقره «الهی هب لی کمال الانقطاع الیک » را نقل نموده است. خوشبختانه در دورة معاصر، نیز شاهد تدوین و انتشار شرح هائی متعدّد بر «مناجات شعبانیّه» توسّط مفاخر شیعه هستیم؛ از باب نمونه:
•  شرح مناجات شعبانیه؛ مرحوم آیت الله محمد محمدی گیلانی، نشر سایه، تهران، ۱۳۷۳ ش؛
•  شرح و تفسیر اخلاقی مناجات شعبانیه، آیت الله حسین مظاهری اصفهانی (در دو جلد)؛
•  شرح مناجات شعبانیه، استاد آیت الله جوادی آملی در قالب 11 جلسه (؛ این متن زیبای گفتاری معظّم له در عرصه های مجازی قابل دانلود می باشد)؛
•  شرح مناجات شعبانیه، سیدمحمود طاهرى (مجلّة ارمغان - تابستان 1386 - شماره 2/ ویژه نامه شعبان) (؛ این شرح تفصیلی که در قالب 30 قسمت  تدوین یافت، بسیار سومند می باشد)؛
•  مقاله ای تحت عنوان «مناجات شعبانیه و سند آن»، مندرج در مجلّة پیام حوزه - پاییز 1376، شماره 15؛

نکتة پنجم: نمونه ای از گفته های بزرگان در وصف «مناجات شعبانیّه»
واقعیّات نهفته در سیرة معنوی امام راحل (ره)، مقام معظّم رهبری، و شهید مطهّری؛ حکایت از آن دارد که این بزرگواران همچون دیگر اولیاء الهی، در آستانة ورود ماه پر فضیلت شعبان و در فرصت های مناسب دیگر، از عظمت «مناجات شعبانیّه» سخن به میان آورده اند؛ همین شیوة حسنه موجب گردید تا انس سالکان الی الله با این مناجات افزایش یابد؛ از باب نمونه، برخی از گفته ها و نوشته های این بندگان صالح الهی در دورة معاصر در باب «مناجات شعبانیّه» را مرور می کینم: 
الف-  امام خمینی ( ره)، که خود نمونه یک عارف کامل بودند، و سبکبار نفس خود را از مهلکه دنیا بیرون کشیده بودند، در این راستا چنین فرموده است: «اگر نبود در ادعیه الّا دعای مناجات شعبانیه، کافی بود برای اینکه امامان ما، امامان بحقند؛ آنهایی که این دعا را انشا کردند و تعقیب کردند. تمام این مسائلی که عرفا در طول کتابهای طولانی خودشان یا خودشان می گویند در چند کلمه مناجات شعبانیه هست، بلکه عرفای اسلام از همین ادعیه و از همین دعاهایی که در اسلام وارد شده است از اینها استفاده کرده اند» (صحیفه امام، ج‏۱۳، ص: ۳۱ و ۳۲)؛
ب- در بخشی از یادداشت حکیمانه مقام معظّم رهبری درباره مناجات شعبانیه نیز میخوانیم: «مناجات مأثوره‌ى ماه شعبان - که روایت شده اهل‌بیت (علیهم‌السّلام) بر آن مداومت داشتند - یکى از دعاهایى است که لحن عارفانه و زبان شیواى آن، با مضامین بسیار والا و سرشار از معارف عالى‌یى همراه است که نظیر آن را در زبانهاى معمولى و محاورات عادى نمى‌توان یافت و اساساً با آن زبان قابل ادا نیست. این مناجات، نمونه‌ى کاملى از تضرع و وصف حال برگزیده‌ترین بندگان صالح خدا با معبود و محبوب خود و ذات مقدس ربوبى است. هم درس معارف است، هم اسوه و الگوى عرض حال و درخواست انسان مۆمن از خدا است».
ج- شهید مطهری نیز، در توصیف این مناجات چنین نگاشته است:«دعایى است در سطح ائمه، یعنی خیلی سطحِ بالاست. انسان وقتی این دعا را می‌خواند، می‌‏فهمد كه اصلًا روح نیایش در اسلام یعنی چه. در آنجا جز عرفان و محبت و عشق به خدا، جز انقطاع از غیر خدا (نمی‌دانم چه تعبیر بكنم) و خلاصه جز سراسر معنویت، چیز دیگری نیست، و حتی تعبیراتی است كه براى ما تصورش هم خیلی مشكل است» (مطهری، مجموعه آثار، ج۲۲، صص۷۳۴-۷۳۳)


نکته ای در پایان:
پروردگارا: در زاد شب سیّد و سالار شهیدان، حضرت اباعبدالله الحسین علیه السّلام عاجزانه از درگاهت مسئلت می نمایم که بیش از پیش، بر فهم و انس همگان نست به مناجات شعبانیّه بیفزا، و توفیق قرائت خالصانة آن را به همة خوبان عطا فرما. آمین یا ربّ العالمین. (حوزة علمیّة قم/ سیّد حسین شفیعی دارابی/ ساعت 25/ 9 شب سه شنبه: 22/ 2/ 1395ش=  سوّم ماه شعبان 1437ق).

تاریخ ارسال : سه شنبه 21 اردیبهشت 1395  12:28 ب.ظ  | نویسنده :   قله بصیرت

لطفا دیدگاه خود را درباره این مطلب بنویسید

ایمیل شما نمایش داده نخواهد شد


 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.